هارون ) اى موسى ؟ ! موسى گفت : پروردگار ما آن كسى است كه به هر چيز ، مقدار ظرفيّت و هويّتش و استعدادش را در جهان آفرينش عطا كرده است ، و سپس آن را در راه و مسير كمال وجودى خود به راه انداخته و بدان سمت هدايت نموده است . » سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى * وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى . . « 1 » « تسبيح و تقديس كن ( پاك و منزّه بدار ) اسم پروردگارت را كه از همه برتر و عالىتر است ؛ آن پروردگارى كه آفريد و سپس بنيان سازى نمود ، و آن پروردگارى كه به هر موجود لباس اندازهء به خود در بر كرد ، و به هر چيز اندازه زد و سپس آن را در راه كمال و مسير خودش رهبرى فرمود . » اصل خلقت شيطان خوب است . زيرا بر اساس حكمت بالغهء خداوند صورت گرفته است . و دانستيم كه آن نيز مخلوق خداست ؛ و هر مخلوق خداوند خوب است . جنّيان و انسيان هر دو مورد تكليف الهى واقعند طبق آيات كريمهء قرآنيّه ، شيطان در عالم خلقت و تكوين اثرى ندارد ؛ و در عالم امر و ملكوت نيز تصرّف ندارد . دائرهء احاطه و فعليّتش فقط در عالم خلق و جهان دنياست ، آن هم تنها در افكار جنّ و انس ، آن هم نه به نحو اجبار و اضطرار بلكه به نحو اختيار و وسوسه ؛ تا هر موجودى از جنّيان و يا از افراد بشر كه بخواهند اغواى او را پذيرفته به وسوسه‌اش گوش فرا دارند و از منويّات او پيروى كنند گمراه كند . و در حقيقت او يك مأمور الهى براى بازرسى و تشخيص خوب از بد ، و نيك از زشت ، و سعيد از شقىّ ، و بهشتى از جهنّمى است ؛ تا انسان در اين دنيا كه عالم تكليف است با اراده و اختيار خود يا راه سعادت را طىّ نمايد و يا راه شقاوت را . و بدون وجود شيطان و وسوسهء وى در

--> ( 1 ) آيات 1 تا 3 ، از سورهء 87 : الاعلى